Выступленне на пасяджэнні РМА настаўніка беларускай мовы і літаратуры ДУА “Сярэдняя школа № 111 г. Мінска” Курыловіча М. Ю.
01.04.2020 г.
Выкладанне роднай мовы ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі і засваенне навучэнцамі вучэбнай праграмы па беларускай мове застаюцца прыярытэтнымі накірункамі моўнай адукацыі. Ва ўмовах сучаснага адукацыйнага асяроддзя перад настаўнікамі беларускай мовы стаіць дастаткова складаная задача – фарміраваць высокаразвітую, нацыянальна свядомую моўную асобу, якая будзе карыстацца роднай мовай ва ўсіх сферах жыццядзейнасці.
Мэта моўнай адукацыі — гэта вынік навучання мове, які павінен быць дасягнуты вучнем і настаўнікам. Асноўная стратэгічная мэта моўнай адукацыі — фарміраванне моўнай асобы: авалоданне школьнікамі мовай як інструментам зносін і пазнання рэчаіснасці, адлюстравання свайго ўнутранага свету, інтэлектуальнае развіццё і этнакультурнае выхаванне сродкамі вучэбнага прадмета [2].
Праблема павышэння арфаграфічнай пісьменнасці была і застаецца актуальнай, нягледзячы на пошукі, выкарыстанне на ўроках мовы новых метадаў і прыёмаў выкладання. Веданне арфаграфічных правілаў і ўменне карыстацца імі на практыцы мае вялікае грамадскае значэнне: устанаўліваючы нормы пісьмовай мовы, арфаграфія “абслугоўвае” мільёны людзей, яе нормы з’яўляюцца абавязковымі, адзінства напісання аблягчае зносіны паміж людзьмі [1].
Аўтарамі быў здзейснены аналіз заданняў, якія прапануюцца па беларускай мове ў розных тэхнічных сродках навучання і адукацыйных платформах (“ЯКлас”, “Эфор”) і ў працэсе творчага пошуку цікавага, новага і ўзнікла неабходнасць стварэння аўтарскага электроннага дыдактычнага трэнажора з элементамі дапоўненай рэальнасці “Арфаграфічная вясёлка”, мэта якога - развіццё арфаграфічнай пільнасці вучняў.
Прааналізуем узоры заданняў дадзенага трэнажора. Ён уключае ў сабе больш як 20 разнастайных заданняў па сямі тэмах школьнага курсу арфаграфіі: «Правапіс прыстаўных галосных і зычных», «Правапіс падоўжаных зычных», «Правапіс у і ў», «Правапіс мяккага знака і апострафа», «Вымаўленне і правапіс спалучэнняў галосных», «Вымаўленне і правапіс галосных о, э, а», «Вымаўленне і правапіс галосных е, ё, я».
Выбар колькасці тэм, асветленых у дадзенай аўтарскай распрацоўцы, адпавядае праграмным патрабаванням да вучняў (у першую чаргу 5-ых класаў), пры вывучэнні тэмы «Арфаграфія» і абгрунтаваны аўтарамі, у тым ліку назвай трэнажора «Арфаграфічная вясёлка» (сем колераў вясёлкі – сем тэматычных блокаў у трэнажоры). Заданне кожнага тэматычнага блоку падаюцца ў трэнажоры пад іншымі колерамі (адпаведна колерам вясёлкі).
У змесце «Арфаграфічнай вясёлкі» вучням прапануюцца наступныя віды заданняў (практыкаванняў): устаўце прапушчаныя літары (арфаграмы), выпішыце са сказаў словы з адпаведнымі тэме ўрока арфаграмамі, падбярыце аднакарэнныя словы, адгадайце загадку (адгадка – слова з пэўнай арфаграмай),
запішыце словы па-беларуску,праца з тэкстам.
Падчас працы з тэкстам вучням 5-ых класаў прапаноўваюццазаданні з элементамі дапоўненай рэальнасці, накіраваныя на разуменне вучнямі яго зместу, вызначэнне адрасата, мэтанакіраванасці, тыпу і стылю маўлення, на ўдасканаленне ўмення аргументаваць уласную думку, што з’яўляецца неабходнай умовай карэкціроўкі арфаграфічных уменняў і навыкаў. Матэрыял у аўтарскай распрацоўцы пададзены пры дапамозе ілюстрацый, якія змяшчаюць подпісы. Гэты шлях дапамагае сфармаваць глядзельныя вобразы. Як вынік, арфаграфічны матэрыял засвойваецца вучнямі больш трывала.
Дадзеная аўтарская распрацоўка адпавядае агульнадыдактычным патрабаванням: навуковасці, даступнасці, праблемнасці, нагляднасці, сістэмнасці і паслядоўнасці прад'яўлення матэрыялу, свядомасці навучання, самастойнасці і актыўнай дзейнасці, трываласці засваення ведаў, адзінства адукацыйных і выхаваўчых функцый, якія развіваюць.
Заданні, якія прапануюцца ў «Арфаграфічнай вясёлцы», можна выкарыстоўваць на любым этапе ўрока беларускай мовы.
Работа па арфаграфіі на матэрыяле заданняў аўтарскага дыдактычнага электроннага трэнажора з элементамі дапоўненай рэальнасці разглядаецца аўтарамі як частка ўзаемазвязанага працэсу фарміравання моўных і маўленчых уменняў і навыкаў вучняў, садзейнічае развіццю ў іх арфаграфічнай пільнасці, свядомай, творчай актыўнасці, пазнавальнай самастойнасці школьнікаў, спрыяе развіццю міжпрадметных сувязей і выхаванню павагі да беларускага слова як формы выражэння нацыянальнай культуры.
Спіс выкарыстаных крыніц:
1.Яленскі, М.Г. Лінгвадыдактычная парадыгма асобасна арыентаванага навучання мове ў сучаснай школе / М.Г. Яленскі. – Мінск : НІА, – 2002. – 212.
2. Яленскі, М.Г. Методыка выкладання беларускай мовы / М.Г. Яленскі, У.П. Саўко, Л.С. Васюковіч. – Мінск : Адукацыя і выхаванне, –2007. – 447.
ГУЧЫЦЬ ПРЫГОЖАЯ МУЗЫКА
Ход мерапрыемства
Ціха гучыць музыка І.Лучанка на верш Янкі Купалы “Спадчына”. На фоне музыкі настаýнік чытае верш І. Пракаповіча.
Настаўнік.
Самы радасны прадмет -
Спасцігаць загадку слова,
роднае зямелькі мову
на ўроку,
у жыцці,
каб лягчэй было ісці
і каб сілу мець душою
праз жыццё -
за годам год, -
што зямля твая -
з табою,
што табою -
твой народ!
Г.Пашкоў
Настаýнік.
Пагавары са мной на мове,
На нашай роднай, не чужой.
Адчуеш ты - у кожным слове:
Душа яднаецца з душой.
І сэрца сэрцу адкрывае
Свае духоýныя сады-
Там салаýіны хор спявае,
Там смак крынічнае вады.
Там рэха продкаý прамаýляе
Малітвы светлыя здалёк,
Нібыта нас благаслаýляе
На добры шлях,на лёгкі крок.
У словах тых - надзеі нашы
І нашы мары пра жыццё.
Настаýнік. Вітаем вас, паважаныя вучні і госці. Сёння, напярэдадні свята - Дня роднай мовы, якое адзначаецца ва ўсім свеце 21 лютага, - мы запрасілі вас паўдзельнічаць у гульні "Размаўляй па-беларуску".
Настаўнік аб'яўляе рубрыкі гульні і прапнуе вучням выбраць капітана каманды і даць назву камандзе).
І. 1. Размінка. (Пытанні па фотаздымках). (Адказ - цукерка, 1 бал).Пытанні размешчаны на слайдах.
ІІ. 2. Пытанні на логіку. (Адказ - цукерка, 1 бал).
1. Якія знакі прыпынку ставяцца ў пачатку сказа? (Назавіце тры віды). (Працяжнік, шматкроп’е , двукоссе.)
2. Пералічыце пры дапамозе прыслоўяў 5 дзён тыдня па парадку. (Пазаўчора, учopa, сёння, заўтра, паслязаўтра.)
З. Ці з'яўляюцца аднакаранёвымі словы гімн, гімназія, гімнаст, гімнасцёрка? (Не з'яўляюцца.)
4. Што абазначае выраз “шыварат-навыварат”? (3рабіць абы-як.)
5. Што абазначае выраз “ адным махам “ ? (Адразу, зa адзін раз.)
6. Адгадайце загадку: У школьнай сумцы я ляжу, як ты вучышся, скажу. (Дзённік.)
7. Якія літары ў беларускай мове заўсёды пішуцца пад націскам? (О, ё. )
ІІ. Конкурс "Мовазнаўства"
1. Выпраўце памылкі (5 балаў).
Неяк група літаратараў наведала рэстаран. Пісьменнік В. Вітка паглядзеў меню і заказаў “Шэсць порцый арфаграфічных памылак “. У тым меню, якое ён чытаў, 6ыў вялікі выбар памылак, на любы густ. Каб не апынуцца ў смешным становішчы, выкарыстаем арфаграфічны слоўнік і напішам меню без памылак.
Меню з памылкамі: рассольнік, кортофельны п'юрэ, вірошчака, вермешэль, вендліна. (Правільна: расольнік, бульбяное пюрэ, верашчака, вермішэль, вяндліна.)
2. Запішыце да рускіх слоў беларускія адпаведнікі (5 балаў).
Соревнования, хозяйничать, деревня, дебоширить, прекрасный. (Спаборніцтвы, гаспадарыць, вёска, буяніць (скандаліць), цудоўны.)
- Кожны мудрэц на свой абразец.
Пытанне 1. (5 балаў). Якое з двух словазлучэнняў з'яўляецца фразеалагізмам?
Прыходзіць у галаву — прыходзіць у школу;
дровы разгарэліся — спрэчка разгарэлася (вочы загарэліся);
важная дэталь — важная птушка;
горкая праўда — горкая мікстура;
прымаць прадукцыю— прымаць удзел;
выйсці з пакоя — выйсці са становішча;
збіваць з дрэва — збіваць з толку. (Правільныя адказы nадкрэслены.)
Пытанне 2. (5 балаў). Заданні (пазлы і крыжаванка) са слайдаў.
ІІ. Конкурс "Літаратуразнаўства"
1. Фотатэст (па 1бале за кожны фотаздымак). Прапануюцца фотаздымкі беларускіх асветнікаў і пісьменнікаў, вучні вызначыюць, хто гэта).
- Каму з беларускіх пісьменнікаў прысвечаны верш Сяргея Чыгрына?
(5 балаў).
Вайна—гэта знак бяды,Яе немагчыма забыць.А мёртвым не трэба вады,А мёртвым ужо не баліць.Праз порах і дым вайны,Праз пасткіІ праз вышыніІшлі батальёна сыныІ воўчую зграю крушылі.Абеліскі вітаюць зару,Жураўліныя крыкі ачнуцца…Праз Альпы у БеларусьПрайсці, дажыць і вярнуцца. С.Чыгрын. ”Васілю Быкаву”. (На адказ адкрыць фота В.Быкава). 3. Закончыце радкі з верша. Назавіце аўтара і назву. (5 балаў). Буду ў далёкім краю я нудзіцца, У сэрцы любоў затаіўшы сваю; Кожную ночку... (На адказ адкрыць фота М.Багдановіча).
ІІІ. Конкурс "Музычны".
Настаўнік прапаноўвае камандам адгадаць песні па музыцы. (Песні "Спадчына", "Купалінка", "Мой родны кут...", "Бывай", "Жураўлі на Палессе ляцяць", "Полька беларуская").
ІV.Конкурс "Народная мудрасць".
1. Прыказкі.
Усякая птушка сваё …
Усюды добра, а …
Чалавек без Радзімы, што …
Добра працуеш …
Шануй бацьку з маткай, бо …
Кожны кулік …
гняздо бароніць
дома лепей
птушка без крылаў
Радзіму мацуеш
другіх не знойдзеш
сваё балота хваліць
2. Загадкі. (Гл. дадатак)
Адгадайце беларускія загадкі. Падказка – у тэме
3. Народныя прыкметы.
Як вы ведаеце народныя прыкметы?
1. Студзень пагодны - год будзе ... а) галодны; б) халодны; в) плодны;
г) сумны.
2. На Грамніцы - ... а) прайшла большая частка года; б) паўлета;
в) паўвясніцы ; г) паўзіміцы.
3. У гэты дзень вяртаюцца з выраю птушкі. а) Восьмага сакавіка; б) Каляды; в) Саракі ; г) Вялікдень.
4. Жывёла, якая пастаянна абвінавачваецца ў парушэнні правілаў дарожнага руху, у розных людскіх непрыемнасцях, незаслужана пакрыўджаная ўсяго толькі з-за колеру ўласнага футра. а) воўк; б) ліса; в) кот ; г) сабака.
5. У гэтай птушкі часта пыталіся: "... (назва)-калода, што заўтра будзе: дождж ці пагода?" а) верабей; б) чапля; в) журавель; г) бусел.
6. Птушка, якую людзі лічаць варажбіткай, чакаюць ад яе абвяшчэння ліміту ўласнага жыцця. а) баранчык; б) шпак; в) зязюля ; г) грак.
V. Адпачынак пад беларускую музыку. (Падборка). Журы падлічвае балы.
VІ. Падвядзенне вынікаў, узнагарода пераможцаў.
Выступленне на пасяджэнні РМА настаўніка беларускай мовы і літаратуры ДУА “Сярэдняя школа № 55 г. Мінска” Адамовіч Н. У.
01.04.2020 г.
Пазакласная праца па беларускай мове і літаратуры з’яўляецца адной з састаўных частак вучэбна-выхаваўчага працэсу ў школе. Яна служыць агульным мэтам навучання і выхавання вучняў.
Асноўным накірункам пазакласнай працы з’яўляецца практычнае выкарыстанне ведаў, набытых на ўроках мовы і літаратуры, на факультатыўных занятках, у новай сітуацыі ў парадку як нарастання складанасці і цяжкасці на кожным новым этапе навучання, так і захавання прынцыпу пераемнасці.
Пазакласная праца па беларускай мове і літаратуры ставіць наступныя мэты:
- падтрымліваць цікавасць да мовы і літаратуры як да вучэбных прадметаў і як да духоўнага здабытку народа;
- фарміраваць нацыянальна свядомую асобу, яе менталітэт;
- развіваць моўную культуру, пашыраць агульны, лінгвістычны і літаратурны кругагляд вучняў.
Пазакласная праца па беларускай мове і літаратуры мае свае задачы:
- дапоўніць, паглыбіць веды, уменні і навыкі вучняў па мове і літаратуры, атрыманыя на ўроках;
- навучыць школьнікаў самастойна працаваць з кнігай, даведачнай літаратурай, інтэрактыўнымі крыніцамі;
- развіваць творчыя здольнасці школьнікаў;
- узбагачаць слоўнікавы запас вучняў;
- выхоўваць пашану да роднага слова, жаданне карыстацца ім у паўсядзённым жыцці;
- выхоўваць цікавасць да роднай мовы і літаратуры.
Разнастайныя формы пазакласнай работы – вусныя часопісы, гасцёўні, вечарыны, віктарыны, конкурсы, гульні – садзейнічаюць прывіццю цікавасці да мовы, навыкаў публічнага выступлення, развіццю творчага мастацкага ўспрымання літаратуры як віду мастацтва.
У нашай школе настаўнікамі беларускай мовы і літаратуры праводзяцца літаратурныя вечарыны, гасцёўні, літаратурна-музычныя кампазіцыі, гадзіны роднай мовы.
Не сакрэт, што сёння цяжка сабраць вучняў пасля ўрокаў, каб парэпеціраваць з імі інсцэніроўкі, песні, танцы. І ўсё ж пры падрыхтоўцы літаратурна-музычных кампазіцый мы стараемся гэта зрабіць. Што датычыцца гадзін роднай мовы, то тут у асноўным перайшлі на інтэрактыўныя гульні, падрыхтоўка да якіх ускладаецца большай часткай на настаўнікаў.
Цікавыя мерапрыемствы праходзяць у нашай школе падчас тыдняў роднай мовы і літаратуры, а таксама прадметных субот. Гэта інтэрактыўныя гульні “Гадзіна роднай мовы”, “Размаўляй па-беларуску”, “Разумнікі і разумніцы”, квэст “Лінгвістычнае падарожжа”.
Падрыхтоўка да названых мерапрыемстваў пачынаецца са складання плана: настаўнікі вызначаюць кола цікавых заданняў для гульні. Потым даследуецца адпаведная літаратура (мы выкарыстоўваем вопыт калег з часопісаў “Беларуская мова і літаратура”, “Роднае слова”). Далей прадумваецца мультымедыйны і папяровы варыянты афармлення дэманстрацыйных і дыдактычных матэрыялаў. Потым складаецца прэзентацыя, папка з музычным суправаджэнням, крытэрыі ацэньвання, лісты адказаў.
З калегамі мы падзелімся вопытам правядзення інтэрактыўнай каманднай гульні “Размаўляй па-беларуску”. Яна была складзена да тыдня роднай мовы і літаратуры з цікавых лінгвістычных заданняў, прыдуманых нашымі настаўнікамі, а таксама паводле заданняў са сцэнарыяў, прадстаўленых у часопісе “Беларуская мова і літаратура”. Праведзена ў шосты школьны дзень, нашым вучням вельмі спадабалася. У якасці дадатка прапанаваны дыдактычны матэрыял, папка для музычнага конкурсу, ліст ацэньвання.
Выступленне на пасяджэнні РМА настаўніка беларускай мовы і літаратуры ДУА “Сярэдняя школа № 55 г. Мінска” Мароз Т. М.
01.04.2020 г.
Развіццё сучаснага педагагічнага працэсу адной з найважнейшых задач ставіць асобасна-арыентавны падыход. Гэты падыход падразумявае самастойнасць вучняў у працэсе навучання, апору на тыя веды, якія ўжо назапашаны вучнямі, перамену роляў “вучань – настаўнік”. Кожны вучань – гэта асоба, і гэтая асоба не вельмі хоча ісці менавіта тым шляхам, які ёй прапаноўвае настаўнік. Таму нам, настаўнікам, ва ўмовах развіцця інфармацыйных тэхналогій і паўсямеснага іх укаранення, неабходна прыдумваць новыя метады і прыёмы, якія могуць зацікавіць вучняў і заахвоціць іх да навучання. Інфармацыйна-адукацыйная прастора сучасных дзяцей не абмяжоўваецца рамкамі вучэбнага матэрыялу ў школе і дадатковай адукацыяй. Сучасны вучань прымае і перадае бясконцую колькасць інфармацыі ў працэсе зносін з іншымі людзьмі, са сродкаў масавай інфармацыі і сеткі Інтэрнет.
У сувязі з гэтым, усё большую значымасць адыгрывае ўменне настаўніка арыентавацца ў сучасных інфармацыйных патоках. Нам неабходна актывізавць уменні вучняў хутка арыентавацца ў новай інфармацыі, з вялікай колькасці “лішняй” інфармацыі выбіраць самую неабходную, праводзіць яе аналіз і выкарыстоўваць у сваёй дзейнасці, прымаць рашэнні, творча падыходзіць да вучэбнай дзейнасці.
Сёння дзеці вельмі многа часу правлзяць за гульнёй (на смартфоне, планшэце, камп’ютары). Наша асноўная задача павярнуць гэтую іх зацікаўленасць гульнёй у патрэбнае русла. Вось у гэтым нам і дапаможа такі прыём, як квэст. Квэст – гэта прыгодніцкая гульня, якая патрабуе ад чалавека вырашэння пэўных разумовых заданняў для руху наперад.
Адукацыйны квэст – гэта інструмент, які адказвае ўсім патрабаванням сучасных вучняў. Асновай адукацыйнага квэста з’яўляюцца праблемныя заданні з элементамі ролевай гульні. Такія квэсты могуць уключаць у сябе як асобную праблему, адзін пэўны прадмет, тэму, так і быць міжпрадметнымі. Квэсты могуць выкарыстоўвацца як у выхаваўчай рабоце, так і нпасрэдна пры вывучэнні пэўнага прадмета. Падчас выканання квэста дзеці цалкам уключаюцца ў сюжэт. Такі прыём не толькі дазваляе вучням праявіцьсвае уменні і навыкі, паказаць свае веды, але і садзйнічае развіццю камунікацыі, паколькі паспяховае праходжанне квэста магчыма толькі пры ўліку добрага ўзаемадзеяння ўсіх гульцоў.
Выкарыстанне квэста на ўроках мовы – гэта адыход ад традыцыйнай структуры ўрока. Гэты прыём не выкарыстаеш на кожным уроку, а вось пры падагульненні і сістэматызацыі ведаў па пэўнай тэме, такі варыянт правядзення ўрока будзе мэтазгодны. Для таго, каб квэст быў цікавым і сапраўды дапамог вучням сістэматызаваць усе набытыя веды, настаўніку неабходна дасканала прадумаць заданні і сачыць за тым, каб у сюжэце квэста былі задзейнічаны ўсе вучні.
Квэст мае сваю структуру:
- Уводзіны (сюжэт, ролі);
- Заданні (пытанні, роевыя заданні);
- Парадак выканання (бонусы, штрафы);
- Ацэнка (вынікі, падарункі).
Пры падрыхтоўцы квэста неабходна прадумаць мэты і задачы, якіх мы хочам дасягнуць, скласці сцэнарый. Самае глоўнае, нам неабходна зцікавіць вучняў, каб яны былі актыўнымі пры правядзенні мерапрыемства.
Этапы квэста могуць быць наступнымі:
- Мэты і задачы квэста;
- Колькасць удзельнікаў і іх узрост;
- Сюжэт і форма квэста (сцэнарый);
- Адукацыйная прастора;
- Дата правядзення.
Важную ролю пры планаванні квэста адыгрывае алукацыйная прастора (месца, дзе будзе праходзіць гульня). Гэта можа быць абмежаваная прастора (клас) ці больш шырокае поле дзейнасці (уся школа). Таксама неабходна дакладна ведаць колькасць удзельнікаў, вузначыцца, адкуль яны будуць стартаваць, у якім парадку выконваць заданні. У залежнасці ад усяго гэтага, квэсты можна падзяліць на наступныя групы:
- Лінейныя (заданні выконваюцца па ланцужку: выканана адно заданне, вучні атрымліваюць наступнае і так да таго часу, пакуль не будзе пройдзены ўвесь маршрут).
- Штурмавыя (вучні атрымліваюць адно асноўнае заданне і пералік падказак, яны самі будуць вызначаць свій маршрут).
- Кальцавыя (яны падобныя на “лінейныя”, толькі з той розніцай, што вучні стартуюць з розных кропак, якія і будуць для іх заключнымі).
Для складання маршрута можна выкарыстоўваць самыя розныя варыянты. Гэта можа быць маршрутны ліст (дзе паказана колькасць заданняў і парадак іх выканання), удзельнікі могуць даведвацца, куды ісці далей, пасля выканання задання і атрымання падказкі і т.д. Часцей за ўсё ў свёй рабоце я выкарыстоўваю лінейныя квэсты, паколькі так прасцей сачыць за выкананнем заданняў на ўроку. Штурмавыя квэсты, на мой погляд, мэтазгодна выкарыстоўваць, калі яны не абмежаваны пэўнай прасторай (напрыклад, праходзяць на тэрыторыі ўсёй школы) і ў настаўніка ёсць памочнікі, якія будуць сачыць за ходам квэста.
Такім чынам, уключнне дадзенага прыёму ў вучэбны працэс дапамагае вучням удасканальваць уменні пошуку неабходнай інфармацыі, і яе далейшага аналізу і сістэматызацыі, уменне хутка і прадуктыўна вырашаць пастаўленыя задачы. Выкарыстанне гэтага прыёму дапамагае выклікаць у вучняў цікавасць да навучання, актывізуе іх пазнавальную дзейнасць, а розныя па сваім змесце заданні не дазваляюць засумаваць. Пры праходжанні квэста вучні не толькі даследуюць, развіваюць лагічнае мысленне, але і ўключаюцца ў навучанне шляхам самастойнага вырашэння задач, якія перад імі пастаўлены.
Літаратура
- Писнова О. Ю. Квест-игра как технология интерактивного обучения при формировании исследовательской активности учащихся [Текст] // Инновационные педагогические технологии: материалы IX Междунар. науч. конф. (г. Казань, март 2019 г.). — Казань: Молодой ученый, 2019. — С. 8-11.
- Сокол И.Н. Классификация квестов / И.Н. Сокол // Молодий вчений. - 2014. - № 6 (09). - с. 138-140.
- 2. Быховский Я. С. Образовательные веб-квесты // Материалы международной конференции "Информационные технологии в образовании. ИТО-99". - http://ito.bitpro.ru/1999
- Николаева Н. В. Образовательные квест-проекты как метод и средство развития навыков информационной деятельности учащихся //Вопросы Интернет-образования. 2002, № 7. - http://vio.fio.ru/vio_07
Выступленне на пасяджэнні РМА настаўніка беларускай мовы і літаратуры ДУА “Сярэдняя школа № 55 г. Мінска” Яніевай А. В.
01.04.2020 г.
Адной з самых актуальных праблем сучаснай школы, на маю думку, з’яўляецца актывізацыя пазнавальнай дзейнасці вучняў. Задача настаўніка роднай мовы — навучыць дзяцей граматна пісаць і свабодна гаварыць па-беларуску. Што зрабіць даволі няпроста, улічваючы наша рускамоўнае асяроддзе. Настаўнік павінен стварыць на ўроку такія ўмовы, каб дзецям было камфортна, цікава і зразумела.
Вучоныя сцвярджаюць, што веды, набытыя асабістымі намаганнямі, з’яўляюцца больш трывалымі. Таму ўрок не павінен быць “тэатрам аднаго акцёра” , а сумеснай дзейнасцю настаўніка і вучняў.
Праца над гэтай праблемай абудзіла ў мяне жаданне шукаць разнастайныя формы навучання, сучасныя метады і прыёмы, якія накіраваны на павышэнне эфектыўнасці засваення матэрыялу, на раскрыццё індывідуальных якасцей дзяцей і развіццё іх творчых здольнасцей.
У сваёй рабоце стараюся кіравацца тымі метадамі і прыёмамі, якія прымушаюць вучняў думаць, дапамагаюць хутка і надоўга засвоіць неабходны матэрыял.
У працэсе падрыхтоўкі да ўрокаў я стараюся вырашыць наступныя задачы:
1. Падабраць метады і прыёмы для актывізацыі пазнавальнай дзейнасці на ўроку.
2. Выбраць або распрацаваць самастойна заданні, накіраваныя на фарміраванне пазнавальнай дзейнасці.
3. Дапамагчы вучням засвоіць праграмны матэрыял праз падтрымку цікавасці да прадмета.
Вырашэнне гэтых задач залежыць ад шматлікіх аспектаў: тыпу ўрока, узросту дзяцей і ступені іх падрыхтаванасці, складанасці матэрыялу, індывідуальных асаблівасцей вучняў і інш.
Думаю, што добрымі з’яўляюцца тыя метады і прыёмы, якія стымулююць вучняў быць актыўнымі.
Я ўпэўнена, што на ўроку беларускай мовы трэба ажыццяўляць комплекснае навучанне: развіваць мову (вусную, пісьмовую, маналагічную, дыялагічную), мысленне, фарміраваць арфаграфічныя і пунктуацыйныя навыкі.
Эфектыўнымі на ўроку беларускай мовы лічу наступныя метады:
- рэпрадуктыўны;
- тлумачальна-ілюстрацыйны;
- праблемны;
- даследчы і іншыя.
Яны забяспечваюць даступнасць працэсу фарміравання ведаў, уменняў, стымулююць развіццё пазнавальнай дзейнасці.
На сваіх уроках я стараюся выкарыстоўваць розныя формы работы:
- самастойная работа з падручнікам;
- работа ў парах і групах;
- індывідуальныя заданні;
- рознаўзроўневыя заданні;
- работа з тэкстам;
- віктарыны;
- творныя заданні.
Каб працэс навучання не быў для вучняў аднастайны, выкарыстоўваю час ад часу розныя формы ўрокаў:
- урок-конкурс;
- урок-падарожжа;
- урок-гульня;
- праблемны ўрок;
- урок-залік.
На розных этапах вучэбных заняткаў імкнуся карыстацца такімі прыёмамі, якія дазваляюць стварыць рабочую абстаноўку для далейшай дзейнасці. На некаторых з іх спынюся больш падрабязна.
На арганізацыйна-матывацыйным этапе ўрока актыўна выкарыстоўваю арфаграфічныя хвілінкі, стараюся, каб яны былі разнастайнымі.
1.Граматычнае сіта
Размяркуйце словы ў два слупкі (у,ў)
На …краіне, рады…с, а…л, ток-шо…, Надзея …ладзіміраўна, каля …рны, акавары..м, жо..ты, са..на, ва …ніверсітэце, тра…р, жанчына- …рач, крычалі “…ра”, а…дыторыя.
Заданне можа быць размешчана на дошцы або на экране тэлевізара. Вучні абменьваюцца сшыткамі і самастойна правяраюць работы, гледзячы на адказы. Абмяркоўваем памылкі, робім вывады.
2.Лінгвістычная задача
Ліпень = ліпеньскі
Хатынь = …
… = смаргонскі
Восень = …
… = казанскі
Снежань = …
3. Лаві памылку
Прапаноўваюцца словы або сказы з памылкамі. Трэба знайсці памылку і абгрунтаваць з дапамогай правіла.
Дзяўчынкі спевалі весёлую песенку. Дзедуля аччыніў дзверы. Міша звярнуўся с прозьбай.
4. Творчая лабараторыя
Заданне раздаю на картках, вучні працуюць у парах. Змяніце пачатак і канец выслоўяў, устаўце ў,у.
|
1.Надзьму…ся
|
ЯК
|
А. аса…вочы
|
|
2.Трапі…
|
Б. …юн на гарачай патэльні
|
|
3.Спіць
|
В. во…к у Піліпа…ку
|
|
4.Круціцца
|
Г. мыш на крупы
|
|
5.Баіцца
|
Д. воцату выпі…шы
|
|
6.Бегае
|
Е. во…к ягняці
|
|
7.Вые
|
Ё. лісіца …саладуху
|
|
8.Лезе
|
Ж. лапцем па балоце плясну…
|
|
9.Ляпну…
|
З. з вуглямі …нагавіцах
|
- Папрацуем перакладчыкамі
Поздний, капустный, милосердный, песчаный, безжалостный, сердце, солнце, счастливец, проездной, областной.
Часта прапаноўваю вучням самастойна падрыхтаваць слоўнікавы дыктант на пэўную арфаграму і паспрабаваць сябе ў ролі настаўніка. Падрыхтаваны матэрыял загадзя правяраю.
Для праверкі дамашняга задання назначаю групу вучняў, якія правяраюць наяўнасць работы, высвятляюць прабелы. Пры неабходнасці правяраем заданне разам. Каб выявіць ступень засваення тэарэтычнага матэрыялу, прапаноўваю вучням агучыць падрыхтаваны дома план адказу на зададзеным параграфе. Можна па варыянтах: І задае пытанне, ІІ адказвае, часам чаргуюцца.
Важным момантам з’яўляецца знаёмства з тэмай урока, мэтамі і задачамі. Стараюся стварыць пэўную праблемную сітуацыю, каб вучні саматойна вызначылі мэты ўрока. Для гэтага часам выкарыстоўваю наглядны матэрыял. Напрыклад, пры вывучэнні ў 6 класе тэмы “Прыметнік як часціна мовы” вучні былі павінны ўпрыгожыць тэкст “Вясна” і вызначыць тэму і мэты ўрока, словы для “ўпрыгожвання” трэба было знайсці на ілюстрацыях адпаведнай тэматыкі.
Пры тлумачэнні новага матэрыялу часта прапаноўваю вучням самастойна пазнаёміцца з правілам, а затым саставіць сістэму пытанняў па дадзеным параграфе. Гэта вучыць дзяцей вылучаць галоўнае, дазваляе лепш запомніць матэрыял. Мэтазгодным для лепшага засваення тэорыі лічу складанне апорных схем, табліц, кластараў. У залежнасці ад складанасці матэрыялу гэта можна рабіць разам з вучнямі на дошцы, прапанаваць работу ў парах. Калі трэба зэканоміць час, карыстаюся гатовымі.
Цікава праводзіць тэматычныя ўрокі беларускай мовы. Яны могуць прысвячацца порам года, значным падзеям. Усе заданні на ўроку прывязваюцца да адной тэмы. Работа вядзецца са словамі, словазлучэннямі, сказамі. На іх аснове ў канцы ўрока абавязкова ствараецца тэкст. Часам гэта выходзіць за межы ўрока і перарастае ў пазакласную работу. Цікавымі атрымаліся праекты “Вандроўка у зіму”, “Памяць аб мінулай вайне”. Вучні падабралі мастацкія творы на дадзеную тэматыку, паспрабавалі свае сілы ў мастацтве слова, зрабілі ілюстрацыі.
У 5-7 класах дзеці з задавальненнем прымаюць удзел у ўроках-конкурсах, уроках-гульнях. Яны маюць магчымасць праявіць ініцыятыву, раскрыць творчыя здольнасці. Гэта часцей за ўсё мэтазгодна рабіць на ўроках падагульнення і сістэматызацыі. Вучні з задавальненнем ствараюць візітку для прыметніка, з дапамогай жэстаў і мімікі тлумачаць фразеалагізмы, са слоў састаўляюць прыказкі і інш.
У сваёй практыцы я пачала выкарыстоўваць прыём “Запасны бал”. Даволі часта бываюць сітуацыі, калі матываваныя вучні застаюцца незадаволенымі атрыманай адзнакай. Калі гэта не кантрольная работа, то лічу неабходным даць магчымасць паправіць сітуацыю. У мінулым годзе мы з сямікласнікамі стварылі групу ў Вайберы “Размаўляй па-беларуску”. Там я прапаную дзецям разнастайныя заданні. Працуем з прыказкамі, фразеалагізмамі. Вучні тлумачаць значэнне прапанаваных моўных адзінак, складаюць з імі міні-тэксты, за гэта атрымліваюць свой “Запасны бал”. Пры вывучэнні тэмы “Зваротак” я прапанавала дзецям напісаць віншаванне па-беларуску з любым святам. Напрыклад, з Новым годам. Былі цікавыя работы. Нашы дзеці не ўяўляюць свайго жыцця без гаджэтаў і сацыяльных сетак, таму гэта добры спосаб выкарыстаць іх на карысць вучэбнаму працэсу.
Мной прадстаўлены асноўныя віды дзейнасці на ўроках беларускай мовы. Іх граматнае і гарманічнае выкарыстанне дазволіць зрабіць урок цікавым і змястоўным, калі настаўнік будзе выкарыстоўваць розныя метады і прыёмы, бо менавіта яны, на маю думку, садзейнічаюць актывізацыі пазнавальнай дзейнасці вучняў.
Літаратура
1) Валочка Г.М. Асноўныя характарыстыкі ўрока беларускай мовы/Г.М.Валочка//Беларуская мова і літаратура.—2012 №12.—с.12
2) Запрудскі Н.І. Сучасныя адукацыйныя тэхналогіі/Н.І. Запрудскі.—Мінск: Сэр-Віт.
Выступленне на пасяджэнні РМА настаўніка беларускай мовы і літаратуры ДУА “Сярэдняя школа № 55 г. Мінска” Карпечынай Т. В.
01.04.2020 г.
Якасць моўнай адукацыі вучняў у сучасных умовах у значнай ступені вызначаецца здольнасцю настаўніка арганізаваць працэс навучання на аснове кампетэнтнаснага падыходу. Сутнасць кампетэнтнаснага падыходу заключаецца ў тым, каб стварыць умовы для фарміравання культурнай і сацыяльна актыўнай асобы вучня, яе менталітэту, самасвядомасці ў разуменні свету і ўзаемаадносін людзей; навучыць прымяняць набытыя падчас навучання ў агульнаадукацыйнай школе кампетэнцыі ў практычнай дзейнасці.
У мэтах ажыццяўлення паспяховай арганізацыі адукацыйнага працэсу настаўнік беларускай мовы павінен добра ведаць змест моўнай адукацыі, магчымасці яго ўздзеяння на развіццѐ асобы вучня ў святле сучасных патрабаванняў, а таксама эфектыўныя методыкі і тэхналогіі навучання.
Разгледзім кожны з азначаных складнікаў паспяховага навучання ў кантэксце арганізацыі ўрока беларускай мовы. Змест школьнага курса беларускай мовы на II і III ступенях навучання сарыентаваны на развіццѐ ў навучэнцаў прадметных, метапрадметных і асобасных кампетэнцый.
Безумоўна, дамінантай моўнай адукацыі вучняў з’яўляюцца прадметныя кампетэнцыі. Моўная кампетэнцыя ўключае ўяўленні вучняў аб шматузроўневай арганізацыі мовы (фанетыка, лексіка, граматыка, арфаграфія, пунктуацыя, стылістыка), авалоданне моўнымі паняццямі (часціна мовы, марфема, словазлучэнне, сказ, арфаграма, пунктаграма, функцыянальны стыль, тэкст і інш.), моўнымі ўменнямі па выяўленні значэння, формы выражэння і функцыі моўных з’яў, заканамернасцямі ўзаемадзеяння моўных адзінак у слове, сказе, тэксце, правіламі іх функцыянавання ў маўленні. Фарміраванне моўнай кампетэнцыі адбываецца на ўроках у працэсе рэалізацыі сістэмна-апісальнага і камунікатыўна-дзейнаснага падыходаў да навучання. Вучні не толькі спасцігаюць лінгвістычную сутнасць моўных адзінак, але таксама механізмы іх выкарыстання ў вырашэнні камунікатыўных задач. Напрыклад, пры вывучэнні аднасастаўных сказаў мэтазгодна адзначыць іх функцыю ў тэксце ў параўнанні з двусастаўнымі сказамі. Пасля ўсведамлення ролі пэўна-асабовых, няпэўна-асабовых, безасабовых, назыўных сказаў у выказванні рэкамендуецца арганізаваць работу па засваенні новых паняццяў, уменняў адрозніваць віды сказаў, аналізу аднасастаўных сказаў з пункту гледжання іх значэння, будовы і выкарыстання ў маўленчых сітуацыях для перадачы рознай інфармацыі. Завяршаюць працэс фарміравання моўнай кампетэнцыі заданні кампетэнтнаснага ўзроўню.
Камунікатыўная кампетэнцыя прадугледжвае сфарміраванасць у вучняў уменняў адбіраць моўныя сродкі з улікам маўленчай сітуацыі і свабодна карыстацца відамі маўленчай дзейнасці ў суразмоўніцтве. Фарміраванне камунікатыўнай кампетэнцыі адбываецца на аснове камунікатыўна-дзейнаснага падыходу. Спачатку вучні засвойваюць тэарэтычныя паняцці (тэорыя тэксту), затым выпрацоўваюць маўленчыя ўменні пры выкананні рэцэптыўных, рэпрадуктыўных і творчых заданняў. Такім чынам, на кожным уроку вучні авалодваюць таксама механізмам прымянення моўных сродкаў у розных відах і жанрах маўленчай дзейнасці. Напрыканцы вучням прапаноўваюцца заданні камунікатыўнага характару.
Лінгвакультуралагічная кампетэнцыя непарыўна звязана з засваеннем нацыянальна-культурнай спадчыны беларускага народа. Праз тэксты пазнавальнага і патрыятычнага зместу, пытанні і заданні сацыяльнай накіраванасці ствараюцца ўмовы для выхавання ў вучняў маральна-этычнай, эстэтычнай і грамадзянскай свядомасці. У працэсе выкладання беларускай мовы больш увагі ўдзяляецца ўласна беларускай лексіцы, фразеалагізмам, прыказкам, прымаўкам, антрапонімам, тапонімам, гістарызмам, дыялектызмам, назвам этнаграфічных з’яў, формулам маўленчага этыкету, такім моўным адзінкам, якія захоўваюць і перадаюць веды аб нацыянальнай і сусветнай культуры. Засваенне на ўроках беларускай мовы культурнай інфармацыі спрыяе выхаванню ў вучня каштоўнасных арыентацый у соцыуме, фарміруе іх светапогляд, вопыт духоўна-маральных адносін у грамадстве. У працэсе фарміравання лінгвакультуралагічнай кампетэнцыі настаўнік на першым этапе арганізуе работу над зместам тэксту, а потым праводзіць абмеркаванне падтэм з выкарыстаннем уласнага вопыту і сваіх думак аб сацыяльных праблемах (экалогіі, сямейных адносінах, сяброўстве, паводзінах у соцыуме і інш.).
Авалоданне ў арганічнай сувязі моўнай, камунікатыўнай і лінгвакультуралагічнай кампетэнцыямі забяспечвае моўнае развіццѐ асобы вучня і фарміраванне ў яе навыкаў прадуктыўнай камунікацыі для абмеркавання сацыяльных праблем і самавызначэння ў жыцці. Праз вышэйназваныя кампетэнцыі акрэслены змест навучання курса «Беларуская мова», які прадугледжаны вучэбнай праграмай.
Аднак нельга прадстаўляць адукацыйны працэс як засваенне вучнямі толькі прадметнага матэрыялу. Значная роля ў кампетэнтнасным навучанні адводзіцца фарміраванню метапрадметных (вучэбная, камунікатыўныя, інфармацыйная, даследчая, супрацоўніцтва і інш.) і асобасных кампетэнцый.
Паспяховасць рэалізацыі кампетэнтнаснага падыходу залежыць ад выбару адукацыйнай стратэгіі. «З сацыяльна-філасофскага пункту гледжання адукацыйная стратэгія трактуецца як сістэма, якая ўключае ў свой склад мэты навучання і выхавання, прынцыпы адбору і структураванне зместу, выбар адукацыйных тэхналогій, вынік дзейнасці вучня як удзельніка адукацыйнага працэсу» [3, с. 16]. У сучаснай адукацыі стратэгія навучання адлюстроўвае асаблівасці, формы і спосабы сумеснай дзейнасці ўдзельнікаў адукацыйнага працэсу. Такая стратэгія навучання рэалізуецца мыследзейнасным зместам, у працэсе засваення якога адбываецца фарміраванне спосабаў і тэхнік мыслення, спосабаў дзеяння з вучэбным матэрыялам (аналіз, сінтэз, назіранне, эксперымент, структураванне, схематызацыя), форм камунікацыі на ўроку, рэфлексіі. Вядучымі відамі дзейнасці пры кампетэнтнасным навучанні з’яўляюцца праблематызацыя, вучэбнае даследаванне, канструяванне, праектаванне, рашэнне сітуатыўных і сацыяльна арыентаваных задач. Пры выбары стратэгіі ўрока неабходна ўлічваць таксама сучасныя тэндэнцыі развіцця адукацыі, якія па сутнасці і вызначаюць спецыфіку ўзаемаадносін суб’ектаў працэсу навучання (вучань – настаўнік; вучань – вучань – настаўнік) і іх матывацыю. Гэта магчымасць самавызначэння вучняў на ўроку ў адносінах да вывучаемага матэрыялу: матывацыя, пастаноўка ўласных задач, выбар узроўню выканання прапанаваных настаўнікам заданняў. Гэтым самым павышаецца адказнасць школьніка за вынікі сваѐй вучэбнай дзейнасці. Не менш важным з’яўляецца выбар індывідуальных траекторый навучання праз рэфлексію поспехаў і праблем у вучобе. Вучань мае права (па дамоўленасці з настаўнікам) выбраць свой узровень навучання (не ніжэй базавага), формы працы на ўроку (індывідуальная, парная або групавая), аб’ѐм і складанасць заданняў у дасягненні зоны яго бліжэйшага развіцця, тэмп, метады і тэхналогіі работы, дамашняе заданне (па выбары). Нельга забываць пра здароўезберагаючы накірунак урока і, акрамя змены неабходных для здароўя відаў дзейнасці, фізкультхвілінак і стварэння атмасферы псіхалагічнага камфорту, неабходна прадумаць шляхі разгрузкі вучэбных праграм праз інтэграцыю зместу розных прадметаў, міжпрадметныя сувязі, тым самым ствараючы ў вучня цэласны погляд на карціну свету пры меншых затратах фізічнай і псіхічнай энергіі ў працэсе навучання.
На ўроках беларускай мовы неабходна ажыццяўляць міжпрадметныя сувязі са зместам навучання па рускай мове. Блізкасць сістэм беларускай і рускай моў дазваляе паспяхова ажыццяўляць перанос ведаў, уменняў і навыкаў, набытых на ўроках рускай мовы, у практыку навучання беларускай мове. Настаўнікі-практыкі паспяхова выкарыстоўваюць міжпрадметныя сувязі мовы і літаратуры як эфектыўны сродак павышэння маўленчай культуры вучня, фарміравання сацыяльна свядомай, маральнавыхаванай асобы. Вывучэнне моўных з’яў на аснове мастацкіх тэкстаў дазваляе вучню яскрава ўбачыць і асэнсаваць ролю моўных сродкаў у раскрыцці тэмы і ідэі твора, фарміруе ў школьніка ўнутраны матыў да пазнавальнай і маўленчай дзейнасці праз выказванне ўласных ацэначных меркаванняў да сюжэта твора, учынкаў герояў, садзейнічае развіццю творчых здольнасцей і эстэтычнаму выхаванню.
Дыдактычнае забеспячэнне міжпрадметнага зместу складаюць тры групы практыкаванняў. Рэцэптыўныя практыкаванні нацэлены на засваенне моўных, маўленчых, літаратуразнаўчых паняццяў у працэсе лінгвістычнага, стылістычнага, лінгвастылістычнага і комплекснага аналізу тэксту. Рэпрадуктыўныя практыкаванні скіраваны на авалоданне вучнямі асобнымі і комплекснымі маўленчымі дзеяннямі (пабудова фрагментаў тэксту, рэдагаванне тэкстаў, пераклад, стылістычная праўка, лінгвістычны эксперымент). Творчыя практыкаванні ўключаюць сачыненні, пераказы, эсэ.
На ўроках мовы мэтазгодна ажыццяўляць сувязь з урокамі гісторыі, выяўленчага мастацтва, геаграфіі, грамадазнаўства, замежнай мовы, што па сутнасці пашырае лексічны слоўнік вучня, яго культурны кругагляд і магчымасць карыстацца ведамі ў суразмоўніцтве. Для арганізацыі ўрока ў адпаведнасці з сучаснымі патрабаваннямі настаўнік павінен выбраць найбольш аптымальную дыдактычную сістэму навучання. Дзеля гэтага педагог арыентуецца на існуючыя мадэлі навучання – схемы дзеянняў у працэсе выкладання прадмета.
Як сведчыць практыка, большасць настаўнікаў праводзяць традыцыйныя ўрокі з элементамі інавацый або ўрокі з выкарыстаннем педагагічных тэхналогій. На думку М. І. Запрудскага, сярод шматлікіх дыдактычных працэсаў мэтазгодна весці размову пра тры дыдактычныя мадэлі: традыцыйную, тэхналагічную, асобасна арыентаваную, якія адрозніваюцца спосабамі мэтавызначэння, арганізацыяй пазнавальнага працэсу і тэхналогіямі засваення вучэбнага матэрыялу, кантрольнаацэначнай дзейнасцю [1, с. 34]. Аднак відавочна, што сѐнняшні настаўнік абавязкова павінен уключаць педагагічныя тэхналогіі ў працэс навучання прадмету, таму што яны з’яўляюцца эфектыўным сродкам развіцця кампетэнтнаснай асобы вучня.
Сучасны ўрок беларускай мовы скіраваны на комплекснае фарміраванне ў вучняў прадметных, метапрадметных і асобасных кампетэнцый. Інтэлектуальнае і культурнае развіццѐ навучэнцаў забяспечваецца такім упраўленнем вучэбным працэсам, пры якім ствараюцца адпаведныя ўмовы для задавальнення адукацыйных запатрабаванняў кожнага вучня, яго бацькоў, соцыума. З гэтай прычыны настаўніку трэба пераасэнсоўваць мадэль традыцыйнага ўрока, напаўняць яго інавацыйным зместам, рабіць урок асобасна арыентаваным, дзе цэнтральнае месца займае асоба вучня, яго адукацыйныя запыты. З гэтай прычыны настаўніку неабходна прадумваць усе кампаненты ўрока. Структурныя кампаненты ўрока таксама павінны быць скіраваны на развіццѐ асобы вучня, фарміраванне неабходных кампетэнцый[2].
Спіс выкарыстаных крыніц
1. Запрудский, Н. И. Проектирование и моделирование авторских дидактических систем / Н. И. Запрудский. – Минск : Сэр-Вит, 2008. – 334 с.
2. Дзѐміна, Н. П. дацэнт кафедры сацыяльна-гуманітарных дысціплін Мінскага абласнога інстытута развіцця адукацыі. Урок беларускай мовы ў кантэксце кампетэнтнаснага падыходу.
3. Масюкова, Н. В. Формирование стратегии обучения в виде дидактических сценариев уроков / Н. В. Масюкова // Столичное образование. – № 6. – 2010. – С. 16.